Cẩm Nang Kiểm Soát Địa Vị Xã Hội Thời Hiện Đại (Phần 3)


Chương 2: Kiểm Soát Địa Vị Của Bạn Trong Thế Giới Hiện Đại

Các đặc điểm được nhắc đến trong Chương 1 – vóc dáng cân đối, mạng lưới quan hệ xã hội chặt chẽ, sự hữu dụng – là đại diện phổ quát cho địa vị xã hội. Đó là những đặc điểm đã được công nhận và đánh giá cao suốt hàng ngàn năm qua trong mọi nền văn hoá trên toàn thế giới. Chúng cũng còn được ấn định trong một môi trường phổ quát tương tự – một bộ tộc nhỏ, gắn bó với nhau, và tương tác trực diện với nhau. Trong một cộng đồng như vậy, bạn cạnh tranh để giành lấy địa vị với vài chục người khác, và bạn hoàn toàn hiểu rõ rằng cần phải đáp ứng được những tiêu chí gì nếu muốn được tôn trọng, cũng như là kết cục của việc thất bại hay khi không bằng được người khác. Các thành viên trong bộ tộc sẽ đánh giá bạn không chỉ đơn giản dựa trên một vài điểm về địa vị, mà là theo một cách tổng thể. Có thể vóc dáng bạn không được đẹp cho lắm, nhưng bạn lại là một thợ săn tài giỏi. Hoặc có thể một khuyết tật khiến bạn không thể tham gia săn bắn, nhưng nếu như bạn có khả năng kể chuyện, khiếu hài hước, hoặc tài ngoại giao thiên phú thì bạn vẫn có nhiều bạn và đồng minh. Dù cho bạn không phải là người đứng đầu đi chăng nữa, thì bạn vẫn có chỗ đứng của riêng mình.

Ngày nay bối cảnh xã hội đã hoàn toàn đổi khác. Thay vì những cộng đồng nhỏ bé, chúng ta có những mạng lưới xã hội rộng lớn và rời rạc; thay vì một chuẩn mực địa vị duy nhất, chúng ta lại có nhiều vô số kể. Nhờ có công nghệ kỹ thuật số, ngôi làng của chúng ta nay đã trở thành một cộng đồng toàn cầu mang tính trừu tượng và số lượng đối thủ tranh giành địa vị với chúng ta đã tăng lên theo hàm mũ. Hãy quên đi sự chắc chắn về vị thế của bạn trong thế giới này, ngay cả khi mà bạn cao cao tại thượng trong một nhóm cộng đồng này, thì bạn cũng cũng chỉ là một kẻ thấp cổ bé họng trong một nhóm khác mà thôi.

Dầu vậy, cơ chế nhạy cảm trước địa vị của bộ não chúng ta vẫn tiếp tục vận hành như hàng ngàn năm trước: phản ứng với trạng thái phấn khích khi giành được địa vị và chán nản khi thất bại trong việc giành lấy địa vị. Dù sao, trong thế giới ngày nay, sự phản ứng của chúng ta đối với địa vị thường được khởi động bởi những điều vô nghĩa không đáng bận tâm tới – những điều mà chẳng liên quan gì tới sự tồn tại của ta, chứ đừng nói đến vấn đề hạnh phúc. Niềm khao khát đối với địa vị của con người hiện đại bị phân tán theo nhiều hướng hơn hẳn so với tổ tiên của chúng ta – những chiều hướng mà thường có hại hơn là có lợi.

Hệ quả là một sự thiếu hài hoà giữa môi trường văn hoá xã hội hiện tại với những gì mà bộ não nhạy cảm với địa vị của chúng ta liên hệ tới. Sự không tương xứng này là nguyên nhân to lớn dẫn tới sự gia tăng về mối lo địa vị mà nhiều người phương Tây ngày nay gặp phải. Do vậy giải pháp ở đây là chúng ta cần cố gắng hết mức có thể để tái tạo lại môi trường mà khuynh theo đuổi địa vị bản năng của chúng ta hướng tới – một môi trường sống thuận theo tự nhiên hơn, có thể xem là như vậy.

Cách thức chủ yếu mà chúng ta thực hiện là tỏ ra thận trọng về việc quyết định xây dựng địa vị của mình trên nền tảng nào, và cùng với ai. Chúng ta không phải lúc nào cũng có thể kiểm soát được cái thước đo địa vị mà nền văn hoá vẫn sử dụng, hay về việc người khác nghĩ như thế nào về chúng ta, nhưng ta có thể kiểm soát được những điều mà ta lưu tâm tới, hay việc ta xem trọng suy nghĩ của người khác ra sao.

Dưới đây chúng ta sẽ đi sâu vào chi tiết một số vấn đề cụ thể mà bạn có thể vận dụng để cân bằng, cân nhắc, và kiểm soát những sự đánh giá khác nhau về địa vị mà bạn phải đối mặt trong thế giới hiện đại. Chúng ta cũng sẽ nhắc tới việc làm thế nào để thu được lợi ích từ khuynh hướng theo đuổi địa vị tự nhiên của chúng ta (sự cải thiện bản thân, sự lành mạnh về mặt cảm xúc và thể lực) trong khi không để cho nỗi bất an về địa vị huỷ hoại mình.

Nắm Rõ Những Điều Mà Bạn Coi Trọng

“Trong tác phẩm Lời thú tội (1882)… đại văn hào Tolstoy đã giải thích vì sao ở độ tuổi năm mươi mốt, sau thành công của hai tác phẩm Chiến tranh và hoà bình và Anna Karenina, sau khi đã nổi danh khắp thế giới và trở nên giàu có, ông lại nhận ra rằng ông chưa từng sống cuộc đời mình theo đúng như hệ chân giá trị của bản thân ông, hay theo ý Chúa, mà là theo sự mong đợi của ‘xã hội,’ và điều này đã nhóm lên trong ông một niềm khao khát vô tận về việc trở nên mạnh mẽ hơn, lừng danh hơn, nổi trội hơn và giàu có hơn so với những người khác. Trong vòng tròn xã hội của ông, ông nhấn mạnh, ‘tham vọng, ham muốn quyền lực, sự tham lam, dâm dật, danh vọng, tức giận, và hằn học đều được coi trọng.’ Nhưng giờ đây, khi đối diện với cái chết, ông nghi ngờ về tính đúng đắn của các mục tiêu trước đây của đời mình.” – Alain de Botton, Nỗi lo âu về địa vị.

Chúng ta đang sống trong một xã hội đa dạng, không đồng nhất. Điều này có nghĩa là bên cạnh những đặc điểm tính cách được hầu hết mọi người công nhận là sự đại diện cho địa vị ở Chương 1, thì vẫn còn rất nhiều giá trị khác mang tới cho con người ta cảm giác về địa vị trong hội nhóm của riêng mình. Một vài người cho rằng việc lái một chiếc xe Maserati và sống trong một ngôi biệt thự hoành tráng là thể hiện địa vị, trong khi những người khác lại tin rằng sống thanh đạm và đơn giản mới là câu trả lời. Một số người nghĩ rằng sống cuộc đời độc thân tự do là sự thể hiện địa vị cao, trong khi nhiều người khác lại cho rằng là một người sống hết lòng vì gia đình mới phải. Có những người cho rằng việc ủng hộ chủ nghĩa nhân văn, sống hoàn toàn lý trí chính là sự thể hiện đẳng cấp, trong khi nhiều người khác lại cho cho rằng hết lòng tin vào đức Chúa trời mới là thứ địa vị tối cao mà bất kỳ ai cũng có thể đạt tới.

Nếu như bạn chưa biết chắc về những điều mà bạn thực sự coi trọng, bạn sẽ cảm thấy sự theo đuổi địa vị của bản thân bị phân tán theo nhiều ngã rẽ khác nhau; bạn có thể sẽ thấy mình đang theo đuổi địa vị ở một lĩnh vực mà bạn không thực sự quan tâm tới, và đau khổ trước sự thất bại về địa vị qua những lời chỉ trích của những kẻ mà bạn không thực sự tôn trọng. Bận tâm tới địa vị là một con dao hai lưỡi. Khi mà nó phù hợp với hệ chân giá trị của bạn, nó có thể góp phần thúc đẩy bạn sống với lý tưởng của mình. Nhưng khi nó trở nên mâu thuẫn với những giá trị đó, nó sẽ làm bạn đi chệch khỏi con đường đã chọn.

Do đó, việc bạn hoàn toàn hiểu rõ về những điều mà bạn thực sự cho là đáng giá trong cuộc sống là điều quan trọng hơn cả. Điều này tạo ra một bộ lọc giúp bạn đánh giá sự theo đuổi địa vị và quan điểm nào cần phải được loại bỏ, và điều gì cần được cân nhắc và chú tâm tới. Bạn cần phải chọn lọc!

Những điều mà bạn lựa chọn quan tâm tới có thể được chia ra làm 3 nhóm chính, và bạn nên dành sự quan tâm và chú ý khác nhau cho mỗi thứ đó. Tôi sẽ đề cập đến chúng theo trình tự từ quan trọng nhất cho tới ít quan trọng nhất:

Đạo đức và các phẩm chất tuyệt đối khác. Những người theo chủ nghĩa Stoic tin rằng vấn đề đạo đức nên là trọng tâm hàng đầu trong cuộc đời của một người, bởi vì đó là thứ duy nhất hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát của chúng ta. Tôi sẽ bổ sung đức tin vào trong danh sách những điều mà người ta có thể xem là vô giá – lưu tâm tới việc các đấng Tối cao và những người đồng môn khác nhìn nhận về bạn ra sao. Và cho dù những người theo thuyết Stoic có thể sẽ bác bỏ ý kiến của mình, tôi vẫn đưa gia đình vào trong danh sách này. Bởi vì mối quan hệ gia đình không phải là thứ mà ta có thể hoàn toàn điều khiển được, nên những người theo thuyết Stoic cũng lựa chọn việc tách biệt cảm xúc ra khỏi khía cạnh này, và họ cho rằng một người cần tỏ ra thản nhiên ngay cả trước cái chết của con cái mình. Nhưng theo quan điểm cá nhân của tôi, những người theo đuổi chủ nghĩa Stoic đôi khi đã để cho mọi thứ đi quá xa, và cái việc tước đi sự bộc lộ cảm xúc sâu xa của con người mới thực sự là thứ quan điểm triết học yếu đuối nhất. Với tôi, “Một người không thể được xem là thành công nếu thất bại từ trong gia đình mình,” vì việc làm một người cha hay người chồng tốt sẽ nói lên tất cả.

Sự thờ ơ ưa thích. Đây là điều mà chúng ta đã nhắc tới trong Chương 1 như là sức khoẻ và mối liên kết xã hội, và kể cả các mối quan hệ yêu đương, thành công sự nghiệp, sự giàu có, vv. Chúng ta có thể kiểm soát một số, nhưng không phải là toàn bộ, các khía này trong cuộc đời mình và ta nên làm tất cả những gì có thể để trở nên vượt trội trong các lĩnh vực này, cho phép các đặc tính cạnh tranh trong khuynh hướng theo đuổi địa vị của chúng ta thúc đẩy bản thân làm việc chăm chỉ hơn và vươn cao hơn. Nhưng cùng lúc, bạn cần cẩn trọng trong việc không để cho chúng ảnh hưởng tới đạo đức của bản thân, hay đánh mất chính mình trong đó, hay là chùn bước trước thất bại về địa vị trong những khía cạnh này.

Sự thờ ơ không ưa thích. Cuối cùng, có những thứ thúc đẩy việc bạn theo đuổi địa vị, nhưng lại không mang tới cho bạn một lợi ích thật sự nào, và thực ra có thể làm bạn xao lãng trong việc theo đuổi đức hạnh, các mối quan hệ, và những thứ khác mà bạn coi trọng hơn. Đó là những lời bình luận của những người xa lạ trên mạng, nền văn hoá đại chúng, truyền thông, và những hình ảnh quảng cáo cho một lối sống làm bạn mất tập trung khỏi những giá trị của bản thân, và sự lôi kéo từ những người bạn sẽ khiến bạn đi chệch khỏi con đường mà mình đã chọn.

Điều quan trọng là bạn phải đặt khía cạnh đạo đức làm trọng tâm bản ngã của mình, vì đó là thứ duy nhất mà bạn có thể hoàn toàn kiểm soát được. Vì ngay cả khi một số “thành phần” địa vị của bạn không còn gắn kết được với nhau, thì cuộc sống của bạn sẽ vẫn tiếp diễn. Còn nếu như mà bạn đặt sự giàu có làm trọng tâm của cuộc đời mình, và chẳng may bạn đánh mất nó, thì cái bánh xe địa vị kia sẽ hỏng mất, và đời bạn cũng vậy.

Học cách kiểm soát địa vị của bản thân có nghĩa là gieo mầm năng lượng của bạn vào khía cạnh đạo đức và những điều mà bạn xem là vô giá, đầu tư vừa phải vào những sự thờ ơ ưa thích, và tránh xa tiếng gọi cám dỗ của những sự thờ ơ không yêu thích. Nhà tâm lý học William James đã vô cùng chí lý khi nhìn nhận sự thông thái là “nghệ thuật nắm bắt về điều gì nên bỏ qua.” Và địa vị không phải là một ngoại lệ.

Tôi xin kể ra đây một ví dụ ngớ ngẩn từ chính cuộc đời mình để bạn có thể thấy rõ sự cần thiết của việc tái đánh giá những điều mà bạn coi trọng và việc bạn giành lấy địa vị của mình từ đâu. Tôi từng hâm mộ cuồng nhiệt đội bóng Oklahoma Sooner. Suốt thời phổ thông và đại học, tôi cố gắng không bỏ đấu trận nào và xem đội bóng như là một thứ tín ngưỡng vậy. Một phần bản ngã và địa vị con người tôi được buộc chặt với đội bóng. Như những gì mà các nhà nghiên cứu về cổ động viên của các đội bóng đã rút ra được, tôi cũng trải qua sự dâng trào của chất testosterone và serotonin trong cơ thể mỗi khi đội bóng giành chiến thắng. Bộ não tôi đón nhận thắng lợi của đội bóng như là việc bản thân tôi giành được địa vị vậy.

Nhưng bất cứ khi nào mà đội Sooner thua trận, tôi lại cảm thấy rất chán nản và bực bội. Sự thất bại của họ chính là thất bại của tôi. Tôi cá là nếu như bạn kiểm tra nồng độ chất testosterone và serotonin trong cơ thể tôi khi ấy, thì chúng sẽ ở mức thấp hơn hẳn so với bình thường, giống y hệt ở những người trải qua tình trạng địa vị bị hạ thấp.

Nhiều năm trước đây tôi luôn rơi vào tâm trạng tồi tệ mỗi khi đội Sooners bị thua (cái kết quả mà tôi không bao giờ có thể kiểm soát được), vì thế tôi thôi không dõi theo đội bóng nữa. Và bạn biết sao không? Đã nhiều năm rồi tôi không còn phải nếm trải cái cảm giác đau khổ và tức tối mỗi khi đội nhà thua trận. Việc làm cổ động viên đội Sooner không còn là tiêu chí định hình con người tôi nữa, do đó tôi cũng không còn dựa vào phong độ của đội bóng để đánh giá địa vị của mình.

Không phải là tôi không còn quan tâm tới địa vị. Mà chỉ là tôi không quan tâm tới nó theo kiểu này nữa, và hướng phần năng lượng và thời gian ấy vào việc xây dựng địa vị cho bản thân dựa trên các giá trị khiến tôi cảm thấy thoả mãn hơn như là gia đình, niềm tin, và trang web Art of Manliness.

Tôi thấy khá dễ dàng để nhận ra rằng đội bóng trường đại học không phải là một mục tiêu xứng đáng để có được địa vị từ đó. Nhưng bạn sẽ mất nhiều công sức và suy nghĩ để xác định những điều mà bạn thực sự đánh giá cao. Nếu bạn không dành thời gian để luận ra mình nên sống như thế nào, thì có lẽ bạn sẽ rơi vào cái kết cục giống như của Tolstoy, người cảm thấy bị cuốn trôi trong cuộc tranh giành địa vị mà ông không thực sự muốn lao vào. Loài người chúng ta vốn dĩ lười biếng như vậy đó. Nếu như ta không biết rõ điều gì là thực sự quan trọng đối với bản thân mình, nhìn chung ta sẽ lựa chọn con đường ít chông gai nhất và chấp nhận các giá trị đến từ những người quanh ta. Và trong hệ thống địa vị xã hội đầy cạnh tranh như ngày nay, điều đó thường có nghĩa là cố gắng trải nghiệm nhiều hơn và hưởng thụ nhiều hơn hẳn những kẻ khác thông qua các kênh truyền thông mạng xã hội.

Việc biết rõ bạn đánh giá cao điều gì khi theo đuổi địa vị và bỏ qua những thứ mà bạn không thật sự coi trọng là một bước khởi đầu quan trọng trong quá trình theo đuổi địa vị và xua tan những mối lo về địa vị.

Hàng hoá tiêu dùng đóng vai trò như thế nào trong cuộc đời và địa vị của một người?

Kể từ thuở hồng hoang khi mà tổ tiên của chúng ta vẫn còn săn bắn hái lượm, của cải vật chất đóng vai trò truyền tải thông điệp về địa vị của một người. Trong thế kỷ vừa qua những thứ vật chất như vậy còn trở nên quan trọng hơn nữa dưới sự tương tác của truyền thông đại chúng; trong một xã hội rộng lớn, đa dạng, và ẩn danh nhường này, các thể loại hàng hoá tiêu dùng cho phép con người ta nhanh chóng đánh giá được địa vị của người khác từ đó – không chỉ ở sự giàu có của người đó, mà còn về cả tính cách của họ, rồi hệ chân giá trị, và việc những người xung quanh họ có lối sống ra sao.

Sẽ thật dễ dàng khi cười nhạo những phán xét này là thiển cận hay hời hợt, và đi đến kết luận rằng chủ nghĩa tiêu dùng không nên đóng bất kỳ vai trò nào trong cuộc đời của một người vì bất kỳ lý do gì. Nhưng nếu như bạn đang đọc bài viết này trên máy tính, trong khi mà bạn khoác vào người bộ quần áo không phải do bạn tự may, thì rõ ràng là việc nói ra điều này không có tính logic cho lắm. Bên cạnh thuộc tính thực dụng của cải vật chất, thì chúng vẫn có tác dụng như những yếu tố hỗ trợ quan hệ hiệu quả.

Trong khi việc lựa chọn bạn đời có thể là động lực hàng đầu và là quan trọng nhất của con người thời nguyên thuỷ, sự phức tạp, ẩn danh và đa dạng xã hội hiện đại đã khiến cho việc chọn lựa đối tác xã hội cũng quan trọng không kém. Chính sự quan tâm tới cuộc sống đầy đủ và hạnh phúc trong tương lai của chúng ta đã thúc đẩy chúng ta xây dựng một mạng lưới quan hệ vững chắc bao gồm bạn bè, người tình, và các đối tác làm ăn kinh doanh. Kết thân với những người phù hợp – những người mà chúng ta gắn bó cùng, là những người có chung mục tiêu và quan điểm với chúng ta, sở hữu nguồn lực vật chất và tinh thần mà ta cần, và sẽ gắn bó với ta và hỗ trợ cho ta – có thể sẽ tạo ra sự khác biệt lớn trong hạnh phúc của chúng ta và có khi còn đưa ta tới được nơi mà ta muốn đến trong cuộc đời này nữa.

Hàng hoá tiêu dùng – từ cặp kính mà bạn đeo, cho tới bộ quần áo mà bạn mặc, hay chiếc xe mà bạn đang lái – đều truyền tải những giá trị này, và giúp chúng ta nắm bắt được người khác chỉ qua một cái liếc nhìn; vào ngày đầu tiên của ta tại chỗ làm mới, khi ta lần đầu tiên đặt chân vào nhà thờ nọ, hay tình cờ tham gia một buổi tiệc, chúng ta ngay lập tức đánh giá qua cả căn phòng xem ai diện trên mình những thứ đồ vật cho ta biết họ có thể là “người phe mình.” Thay vì phải thực hiện vô số những cuộc nói chuyện vô nghĩa với những người mà cuối cùng ta cũng chẳng tài nào ưa nổi, những tín hiệu này sẽ hướng ta tới những người có triển vọng nhất để ta bắt chuyện và cố gắng kết bạn. Đồng thời, tín hiệu của ta cũng truyền đi cái thông điệp về địa vị của mình tới những người khác, là những người mà cũng thực hiện cái hành vi đánh giá tổng quát giống chúng ta kia. Tín hiệu giao tiếp, dưới dạng thức của hàng hoá tiêu dùng, do đó làm cho việc tương tác xã hội trở nên dễ dàng hơn và lập nên sự liên minh của những kẻ cùng chung chí hướng.

Điều này không có nghĩa là hàng hoá tiêu dùng nên trở thành mối quan tâm hàng đầu trong đời người. Thay vì vậy chúng chỉ đơn giản hoạt động như, giống với vai trò của chúng trong thời nguyên thuỷ, là sự đại diện cho những nét tính cách ẩn giấu trong con người bạn cũng như là những thành tích thực tế và các hành động đã được thực hiện. Bản cần phải luôn luôn tiêu dùng ít hơn và tạo ra nhiều hơn, và nếu như mà bạn muốn truyền tải đi cái thông điệp về khả năng sáng tạo thiên bẩm của mình thông qua những bộ quần áo, thì hãy làm điều đó với một thái độ khiêm tốn và hoà nhã nhất.

Gia Nhập Bộ Lạc “Thời Tiền Sử”

Bên cạnh việc thận trọng về những điều mà chúng ta xem là nền tảng để xây dựng địa vị, chúng ta cũng cần phải lưu tâm tới nhóm người mà ta đem ra so sánh khi muốn xác định vị thế của mình.

Việc quyết định giá trị quan của ta là gì có đóng góp rất lớn trong quá trình này. Nếu như mà bạn quyết định rằng việc nâng quả tạ lớn là quan trọng đối với bạn, thì bạn đâu có quan tâm tới việc so sánh số cân nặng mà bạn nâng được với một người chỉ thích chạy bộ mà thôi. Bạn sẽ phải so sánh số tạ mà bạn nâng được với những người cùng tập tạ khác chứ. Còn nếu như bạn là một lập trình viên máy tính, thì bạn sẽ không so sánh những kỹ năng và kiến thức của mình với một kẻ mù công nghệ làm gì, mà bạn sẽ tự so sánh bản thân với những người trong ngành. Và nếu bạn theo đạo Thiên chúa, thì hẳn bạn sẽ không so bì việc mình tuân thủ các điều răn của Chúa với một người theo đạo Phật đúng không nào? Bạn chỉ nên tự so sánh bản thân mình với những con chiên khác mà thôi. (Một người tin vào thuyết hữu thần, xét cho cùng, chỉ nên tin vào việc anh ta hành xử ra sao dưới con mắt Chúa, nhưng mà những người bạn đồng tu có cùng đức tin với anh ta cũng có thể giúp đỡ anh ta trong việc sống có trách nhiệm và đi đúng hướng.)

Dù biết rõ điều mà chúng ta thật sự coi trọng sẽ dẫn đến xu hướng lựa chọn cẩn thận đối tượng mà ta đem so sánh với bản thân mình, chúng ta vẫn luôn muốn thu nhỏ hơn nữa và kiểm soát quy mô của nhóm địa vịa tham chiếu của chúng ta. Như đã được nói tới trong các bài viết trước đây, thước đo xã hội được lập trình sẵn trong bộ não của chúng ta đã trải qua hàng nghìn năm phát triển khi mà các nhóm xã hội loài người thường không mấy khi vượt quá con số của Dunbar, hay là vào khoảng 150. Khi mà các nhóm này ngày một trở nên lớn hơn, thì mức độ cạnh tranh giành địa vị tăng lên, và điều này dẫn tới nỗi lo âu về địa vị.

Thay vì việc chỉ phải cạnh tranh trong một phạm vi địa vị nhỏ ở nơi mà bạn đang sống, thì giờ đây về mặt lý thuyết bạn đang chiến đấu với hàng triệu hay là cả mười triệu người khác thông qua mạng xã hội. Việc bạn là tay quay phim tốt nhất trường thôi không có nghĩa lý gì cả; mà bạn còn phải có hàng trăm người theo dõi trên Youtube nữa cơ. Việc bạn tổ chức những chuyến đi chơi nho nhỏ cùng gia đình mình mỗi tháng là không đủ; mà bạn phải có được chuyến phiêu lưu kỳ thú như những nhân vật nổi tiếng về phong cách sống trên Instargram kìa. Thước đo xã hội thời tiền sử của chúng ta không được lập trình để đối phó với ngần ấy sự so sánh về địa vị. Kết quả là tình trạng thông tin bị quá tải, và rốt cuộc bạn cảm thấy rằng trò chơi địa vị thật là khó nhằn và không tài nào kiểm soát nổi. Vì thế mà bạn thấy bất an.

Do đó chúng ta nên làm những gì có thể để tạo dựng một môi trường xã hội phù hợp hơn với sự tiến hoá của việc theo đuổi địa vị của bản thân chúng ta. Điều này không có nghĩa là bạn phải hoàn toàn rút lui khỏi xã hội hay từ bỏ thế giới mạng xã hội đầy thị phi kia. Mà điều này chỉ có nghĩa là bạn cần thu hẹp lại quy mô của những đối tượng mà bạn xem là có cùng địa vị với mình và cố gắng tập trung vào cộng đồng có quy mô vừa phải này. Một số gợi ý dành cho bạn đây:

Ngưng sử dụng mạng xã hội (hay ít nhất là cũng cẩn trọng với nó hơn). Để chống lại mối lo lắng gia tăng theo cấp số mũ về địa vị gây ra bởi thế giới ảo, một giải pháp đơn giản được đề ra là không sử dụng chúng nữa. Tôi đã ngừng đăng nhập vào tài khoản Facebook của mình mấy năm qua và đó quả là một trong những quyết định sáng suốt nhất của tôi. Tôi đã tiết kiệm được vô khối thời gian, nhưng quan trọng hơn cả là tôi được giải thoát khỏi vô số luồng thông tin vô bổ liên quan tới những sự so sánh địa vị và các cuộc tranh luận ngớ ngẩn. Hãy thừa nhận điều này: bạn từng lén lút theo dõi Facebook của cái đứa mà bạn ghét nhất hồi trung học chỉ để mong được thấy nó nhận quả báo ra sao. Hay là cuộc chiến nảy lửa giữa bạn và một anh chàng từng ngồi cạnh mình hồi đại học vào sáu năm về trước? Phải chăng bạn chỉ muốn làm bẽ mặt anh ta thay vì cố gắng tiến tới sự thật? Đó chính là sự đối đầu về địa vị.

Và bạn không cần phải cắt đứt hoàn toàn mối ràng buộc này đâu; bạn chỉ cần rời xa thế giới ảo một tuần thôi cũng được, hay hãy dành ra một ngày mỗi tuần không dính dáng gì tới công nghệ (hoặc chỉ mạng xã hội), và thử xem bạn sẽ thấy ra sao. Nếu như kết quả làm bạn thấy tốt hơn, thì hãy tránh xa thế giới ảo trong vòng một tháng. Cuối cùng, bạn sẽ chẳng còn bị ám ảnh với việc phải thường xuyên lướt Facebook nữa.

Còn nếu như mà bạn không muốn hoàn toàn từ bỏ thế giới ảo, thì ít nhất bạn hãy cẩn trọng với nó hơn. Hãy giảm bớt số bạn bè trên Facebook và những người mà bạn theo dõi trên Instagram xuống mức những người mà bạn tôn trọng và tương tác trong đời thực. Hãy kiểm tra lại danh sách kết bạn của mình và với mỗi một cái tên trong danh sách bạn hãy tự hỏi bản thân câu này: Nếu như mà Facebook biến mất, thì liệu tôi có giao thiệp với người này hay không? Nếu như câu trả lời của bạn là không, thì hãy xoá họ đi hay ẩn các bài đăng của họ khỏi tường nhà bạn. Còn với Instagram, hãy cẩn trọng trong việc theo dõi những người nổi tiếng và những người mà bạn không hề quen biết. Bạn sẽ muốn giữ cho nhóm địa vị quy chiếu của mình thật nhỏ và có liên quan tới bạn nhất có thể.

Hãy duy trì những nhóm cộng đồng nhỏ, thân thiết, và tương tác trực diện. Địa vị được phát triển và ghi nhận trong sự tương tác trực diện giữa những người trong một cộng đồng có chung hệ chân giá trị với bạn. Trên mạng, bạn sẽ bị phán xét bởi những điều mà có thể dễ dàng phơi bày trên các kênh mạng xã hội. Ngược lại, trong một cộng đồng nhỏ, thân thiết, bạn bè có thể đánh giá địa vị của bạn dựa trên toàn bộ con người bạn. Họ có thể sẽ đánh giá cao những phẩm chất không dễ phát hiện nhưng tốt đẹp nơi bạn mà bị xã hội bỏ qua, và không thể bộc lộ trên Instagram. Do đó họ có thể vực bạn dậy khỏi sự thất bại về địa vị bằng cách nhắc nhớ bạn rằng dù cho ông sếp có đì bạn đi chăng nữa, thì bạn vẫn có giá trị như là một người anh em, người chồng, người bạn, người cha đối với họ.

Một cộng đồng bao gồm bạn bè và gia đình cùng chia sẻ hệ chân giá trị với ta cũng sẽ khuyến khích và động viên ta sống đúng hơn với các nguyên tắc của mình. Họ sẽ giúp ta sống có trách nhiệm, và cho ta biết rằng giá trị con người ta lớn hơn rất nhiều so với cái tầm của những thất bại mà ta gặp phải.

Và ngoài những lợi ích cá nhân, thì sự tương tác trực diện cũng giúp giải toả nỗi lo âu về địa vị nơi những người khác. Điều này sẽ được nhắc tới trong Chương 3, nên bạn hãy tiếp tục theo dõi nhé.

Tìm kiếm địa vị nơi tổ tiên và hậu thế của bạn. Cho tới tận thế kỷ 20, các cá nhân tìm kiếm địa vị không chỉ ở nơi những đồng loại cùng thời, mà còn ở ông bà tổ tiên đã qua đời và lớp hậu thế chưa xuất hiện trên đời. Đối tượng có thể cách biệt nhau về mặt thời gian, nhưng danh tính và tính di truyền thì vô cùng gần gũi.

Ví dụ như, những gia tộc thuộc thời La Mã cổ đại trưng bày mặt nạ sáp của tổ tiên họ trong nhà như một lời nhắc nhớ về sự kế thừa mà họ cần làm trọn. Ở Nhật Bản thời xưa, thờ cúng tổ tiên là một việc làm phổ biến và các gia đình nghiêm cẩn giữ gìn gia phả của mình. Mục tiêu của cuộc đời họ là sống sao cho gia đình mình được nở mày nở mặt. Vào thế kỷ 19, trong các gia đình châu Âu và Mỹ thường có cuốn Thánh kinh được truyền lại qua nhiều thế hệ với tên của những vị tổ tiên đã khuất được khắc trên bìa sách. Các bậc cha mẹ và ông bà thường kể cho con và cháu họ nghe những câu chuyện về cuộc đời đáng kính của các thế hệ đi trước, và răn dạy chúng không bao giờ được hành xử theo cách bôi nhọ dòng dõi mình.

Bên cạnh việc tìm kiếm địa vị và giá trị từ tổ tiên, các cá nhân cũng mong mỏi có được sự kính trọng từ hậu duệ của mình. Thay vì mong đợi được biết đến bởi đám đông xa lạ thời hiện tại, một người sẽ tìm cách sống một cuộc đời mà khiến cho lũ cháu chắt chút chít của họ cảm thấy tự hào.

Nhưng trong thế giới ngày nay, chúng ta hầu như đã đánh mất thái độ sống đó đối với các thế hệ trong quá khứ và tương lai. Như nhà sử học Leo Braudy từng chỉ ra trong cuốn sách The Frenzy of Renown (tạm dịch: Sự điên cuồng của danh vọng), “rất ít người trong số những kẻ khao khát danh vọng [hay địa vị] ở thế kỷ 20 nói về hậu thế.” Có hai lý do như sau: Đầu tiên là sự nhân rộng của việc giao tiếp trực tiếp mở ra một địa vị mới ở thời điểm hiện tại. Bạn muốn có càng nhiều người nói về bạn ngay lúc này càng tốt. Hai là, sự phát triển của chủ nghĩa cá nhân trong thế kỷ 20 đã đẩy mối liên kết gia đình với tư cách là một nguồn nhận diện bản sắc cá nhân ra khỏi tâm trí người phương Tây. Ngày nay bản sắc cá nhân, đặc biệt là ở Mỹ, là thứ mà bạn tạo ra cho bản thân mình từ con số không. Nếu cần thiết, bạn sẽ loại bỏ lịch sử gia đình mình khi nó không phù hợp với câu chuyện mà bạn tự xây dựng về bản thân. Không hề có ý thức về lịch sử hay lòng tự hào về tổ tiên của mình, thì mong muốn nhận được sự công nhận của hậu thế cũng chẳng có ý nghĩa chi nhiều.

Nhưng mà tôi cho rằng chúng ta cần nỗ lực để phục hưng dòng tộc mình – quá khứ, hiện tại, và cả tương lai – và xem đó là một nhóm địa vị quy chiếu. Nếu như chúng ta chỉ quan tâm tới địa vị của mình trong mối tương liên với những người có quan hệ với chúng ta về mặt bản sắc cá nhân, thì liệu có thứ nào lại mang tính kết nối hơn cả DNA đây?

Và thực ra, nghiên cứu đã chỉ ra rằng khi mà ta nắm rõ về lịch sử gia đình mình, thì chúng ta sẽ cảm thấy tự tin hơn so với những cá nhân không có khả năng này. Có điều gì đó về việc hiểu rõ quá khứ của mình và biết rằng bạn thuộc về một thứ nào đó vĩ đại hơn hẳn bản thân sẽ tạo nên sự tự tin và thúc đẩy bạn trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình.

Vì thế hãy tìm hiểu gia phả của dòng tộc nhà bạn. Hãy tìm hiểu về những con người đã tới thế giới này trước bạn và góp phần tạo nên con người bạn ngày hôm nay. Bạn hãy tự hỏi rằng liệu họ có cảm thấy tự hào về bạn hay không và liệu bạn có góp phần vào việc gìn giữ cái di sản mà họ đã để lại hay không. Và rồi hãy nghĩ về cả thế hệ mai sau nữa. Liệu bạn có đang sống một cuộc đời mà các thế hệ con cháu sẽ nhìn lại trong niềm tự hào hay không? Liệu bạn có truyền được cảm hứng cho các cháu và các chít của mình bằng tính cách và lòng chính trực của bản thân hay không.

So Sánh Địa Vị Theo Một Cách Thức Lành Mạnh Và Hiệu Quả Hơn

Một giải pháp thường được đưa ra để giải quyết mối lo về địa vị là chỉ cạnh tranh với chính mình. Thay vi cố gắng trở nên xuất sắc hơn những người xung quanh, bạn hãy tập trung vào việc làm sao để tiến bộ hơn so với ngày hôm qua. Đây là một cách tiếp cận rất có ích, và là một phương pháp mà tôi đang áp dụng. Hầu như, tôi cố gắng vượt lên chính mình trong mỗi ngày thay vì ám ảnh với việc đem mình so sánh với người khác.

Nhưng việc chiến thắng bản thân cũng sẽ khiến chúng ta đi quá xa. Thật dễ dàng để trở nên tự mãn khi mà bạn chỉ cố gắng đánh bại cái gã ở trong gương kia bởi vì cái tôi và địa vị của bạn đâu có bị đe doạ. Chúng ta cần tới sự mài dũa đến từ các lực lượng đối lập mới có thể giúp cho ta luôn được sắc bén. Khi tồn tại một mối nguy cơ thất bại hoặc thắng lợi đến từ cộng đồng, chúng ta tự đẩy bản thân mình ra khỏi khu vực an toàn. Các đối thủ khác có thể làm bộc lộ những sai sót và khiếm khuyết ở ta mà ta không hề nhận ra trước đó. Sự cạnh tranh giúp cho ta luôn biết ước mơ và khiêm tốn. Theo cách đó, khuynh hướng tự nhiên của chúng ta đối với việc theo đuổi địa vị có thể đưa ta tới sự hoàn thiện bản thân.

Nhưng trong việc so sánh và cạnh tranh có tồn tại cả những phương thức lành mạnh và không lành mạnh. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc đem bản thân so sánh với những người hơn mình có thể kích thích sự phát triển bản thân khi mà địa vị của họ là thứ mà ta có thể đạt tới được.

Các nghiên cứu cũng chỉ ra ra rằng những sinh viên đại học mà tự so sánh bản thân mình và ganh đua với bạn học có thành tích tốt hơn họ một chút thực tế sẽ đạt điểm số tốt hơn. Tuy nhiên, những sinh viên mà tự so sánh mình với những bạn học xuất sắc hơn họ nhiều thì sẽ bị giảm sút về thành tích học tập.

Các nhà khoa học tin rằng sinh viên mà chỉ giỏi hơn có chút xíu mang tới thông tin hữu ích hơn về việc sinh viên kém hơn họ có thể cải thiện thành tích như thế nào bởi vì hai người đó có nhiều điểm tương đồng hơn là khác biệt. Theo như Susan Fiske, tác giả của Envy Up, Scorn Down(tạm dịch: Đố kị nhìn lên, coi thường nhìn xuống), những sinh viên quá xuất sắc không thể cung cấp cho các sinh viên khác một lộ trình hữu ích để dẫn dắt họ đi từ vị trí hiện tại tới nơi mà họ muốn tới.

Vì thế khi mà bạn ganh đua và so sánh bản thân mình với những người khác, hãy làm việc này với những người chỉ giỏi hơn bạn một chút thôi. Trước hết, những người này có thể chỉ dạy bạn nhiều hơn về việc làm thế nào để tiến bộ hơn so với những người đã bỏ xa bạn. Ví dụ như, nếu bạn chỉ bắt đầu tập nâng tạ, thì bạn hãy so sánh bản thân với một ai đó mới chỉ bắt đầu tập có vài tháng trước và có mức cân nặng xấp xỉ bằng bạn, như vậy sẽ hiệu quả hơn là đem mình đi so sánh với người nặng tới 130 ký có khả năng nâng được tạ nặng 300 kg. Tay nâng tạ chuyên nghiệp đã tuân thủ một chương trình tập luyện không phù hợp với người mới bắt đầu, nên việc bắt chước anh ta đâu có giúp gì được cho bạn.

Hai là, hạn chế nhóm quy chiếu của bạn trong giới hạn những cá nhân chỉ nhỉnh hơn mình một chút sẽ giảm thiểu cái cảm giác suy sụp về sự không tương xứng phát sinh khi bạn so sánh bản thân với người quá vượt trội so với bạn. Ví dụ như, nếu bạn mới bắt đầu khởi nghiệp, việc bạn tự so sánh mình với một doanh nghiệp đã hoạt động trên thị trường nhiều năm rồi và đạt doanh thu tới hàng triệu đô la sẽ chỉ mang đến sự thất vọng mà thôi. Dĩ nhiên, cái dự án kinh doanh thành công kia quả là một sự thúc đẩy tiến về phía trước, nhưng hãy hiểu rằng cần phải mất nhiều năm trời mới đạt tới được thành quả ấy.

Một lần nữa, hãy thận trọng cân nhắc trong việc lựa chọn nhóm địa vị quy chiếu của bạn!

Have any Question or Comment?

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *